Beïnvloedende factoren en aanpak overgewicht en obesitas bij volwassenen

Op deze pagina is informatie te vinden over een aanpak voor overgewicht en obesitas bij volwassenen. Deze aanpak is bedoeld voor professionals: medici, paramedici en andere hulpverleners uit het (para)medisch domein en sociaal domein. Volwassenen met overgewicht en obesitas die zelf aan de slag willen, kunnen op de website van Stichting Over Gewicht meer informatie vinden. Daarnaast is onderaan deze pagina informatie te vinden over de relatie tussen Covid-19, het immuunsysteem en overgewicht en obesitas.

Mogelijke oorzaken en bijdragende of instandhoudende factoren van overgewicht en obesitas

De onderstaande tabel geeft de mogelijke oorzaken en bijdragende of instandhoudende factoren met betrekking tot overgewicht en obesitas weer. Hier is overzichtelijk te zien welke oorzaak (mogelijk) van toepassing is en geeft daarbij de te nemen acties overzichtelijk weer. Klik op de tabel voor een vergroting.

Diagnostiek onderliggende oorzaken en gewichtverhogende of in stand houdende factoren obesitas

Aanpak van overgewicht en obesitas bij volwassenen

Niet alleen een ongezonde leefstijl kan overgewicht* of obesitas veroorzaken, maar ook andere oorzaken en bijdragende factoren spelen vaak een rol. Ook zijn er tal van factoren die afvallen juist tegenwerken en het overgewicht daarmee in stand houden. Deze factoren zijn grofweg te verdelen in zeven categorieën: leefstijl, sociaal-economisch, psychisch, medicamenteus, hormonaal, hypothalaam, (mono)genetisch/syndromaal. Een ongezonde leefstijl is de meest voorkomende oorzaak, hoewel dit vaak in combinatie gaat met psychische, medicamenteuze en/of hormonale oorzaken. De leefstijl (letterlijke vertaling: manier van leven) kan door vele zaken worden beïnvloed zoals: schuldenproblematiek, armoede, eenzaamheid, verminderde participatie, laaggeletterdheid, etc. Ook hiermee dient rekening gehouden te worden in de aanpak van het probleem overgewicht en obesitas. In bovenstaande tabel en onderstaand schema is te zien wanneer welke oorzaak (mogelijk) van toepassing is met daarbij de te nemen acties.

*Naast alle vormen van obesitas betreft het hier overgewicht met comorbiditeit en/of risicofactoren, oftewel iedereen vanaf een matig verhoogd gewichtsgerelateerd risico, zoals beschreven in de Zorgstandaard Obesitas.

Leefstijl

Mogelijke oorzaak: Te nemen actie:
Leefstijl

Doorverwijzing naar een Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI)*:

  1. in individuele behandelvorm
  2. in groepsbehandelvorm

Ad. 1.  door een diëtist, beweeg(zorg)professional en/of evt. psycholoog;

Voeding, beweging en gedrag kunnen ook modulair ingezet worden. Bijvoorbeeld als betreffende cliënt/patiënt al optimaal beweegt, maar nog niet voldoende kennis van optimale gezonde voeding heeft, dan is bijvoorbeeld alleen gedragsverandering nodig aangaande voeding. Doorverwijzing naar een diëtist is dan van toepassing.
Vergoeding: diëtist voor 3 uur per jaar uit de basisverzekering; beweeg(zorg)professional en psycholoog worden vergoed vanuit een aanvullende zorgverzekering. 

Ad. 2. het vergoede GLI-programma:

Deze GLI wordt vergoed uit het basispakket van de zorgverzekering als voldaan wordt aan de volgende criteria:

  • BMI >30;
  • BMI >25 in combinatie met een ernstig vergrote buikomvang (≥ 102 cm bij mannen en ≥ 88 cm bij vrouwen), andere cardiovasculaire risicofactoren en/of co-morbiditeit(en) (artrose, slaapapneu, DM2, cardiovasculaire aandoeningen).

Extra paramedische begeleiding naast dit vergoede GLI-programma is te adviseren:

  • indien de zorgvraag meer is dan algemene voedingsadviezen volgens de Richtlijn Goede Voeding (Schijf van 5) van het Voedingscentrum. Inzet van een diëtist is dan wenselijk: artsenwijzerdietetiek.nl
  • als er meer deskundige informatie nodig is dan de algemene Beweegrichtlijn of meer deskundige begeleiding nodig is bij gedrag. Inzet van een oefen-/fysiotherapeut, en/of psychologische ondersteuning is dan wenselijk.

De vergoeding van deze extra begeleiding is zoals geregeld in de Zorgverzekeringswet (ZvW): diëtist voor 3 uur/jaar uit de basisverzekering; beweeg(zorg)professional en psycholoog worden vergoed vanuit een aanvullende zorgverzekering.

Het kan zijn dat de betreffende cliënt/patiënt naast het vergoede GLI-programma al begeleiding krijgt vanuit een ketenzorgprogramma voor DM2, Vasculair risicomanagement of COPD chronische bronchitis en longemfyseem. Indien dat het geval is, loopt de financiering van de inzet van de extra benodigde zorgprofessional vanuit de ketenzorg.

Eventuele inzet van farmacotherapie kan overwogen worden naar professioneel oordeel van de zorgverlener indien/bij:

  • het erkende GLI programma niet succesvol is na één jaar behandeling;
  • ≥ 35 BMI < 40 met de aanwezigheid van ziekten die vooral de kwaliteit van leven beïnvloeden (artrose en slaapapneu) en ziekten die vooral de levensverwachting beïnvloeden (HVZ en DM2) EN een intensieve GLI* volgt;
  • een BMI >40 EN een intensieve GLI* volgt.

Bariatrische chrirurgie kan overwogen worden indien:

  • een intensieve GLI* niet succesvol is na één jaar behandeling.

*Een intensieve GLI betekent: inzet van een diëtist, oefentherapeut of fysiotherapeut of andere specialist op het gebied van beweging en cognitieve gedragstherapie.

Acties met betrekking tot leefstijl:

Extra informatie met betrekking tot leefstijl:

*Let op: de genoemde mogelijke andere oorzaken en bijdragende factoren dienen onderzocht en onderdeel van het behandelplan te zijn, zodat deze geen belemmering (meer) vormen om gewichtsafname te realiseren door leefstijlinterventies. 

    Sociaal-economisch

    Mogelijke oorzaak: Te nemen actie:
    Sociaal-economisch

    Hulp bij het vermoeden van onderliggende niet-medische factoren die de leefstijl kunnen beïnvloeden zoals schuldenproblematiek, eenzaamheid, verminderde participatie, laaggeletterdheid etc. kan gevonden worden in de eigen gemeente. In de nabije toekomst zal een centrale zorg coördinator (CZC) kunnen helpen bij het begeleiden van de patiënt naar de juiste hulp. 

    Voorbeelden van mogelijke andere factoren:

    • Schuldhulpverlening: iedere gemeente heeft een eigen loket en nadere informatie over het nationaal beleid vindt u hier.
    • Eenzaamheid of verminderde participatie:
      • Loket Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) in elke gemeente. De WMO is er voor mensen die hulp nodig hebben om thuis te kunnen blijven wonen. En de WMO is ook bedoeld voor mensen die niet meer zelfstandig kunnen deelnemen aan de samenleving of eenzaam zijn.
      • Sociale wijkteams. Sociale wijkteams zijn voor wijkbewoners het aanspreekpunt voor zorg, ondersteuning en activering. Het sociaal wijkteam ondersteunt bij vragen en problemen op het gebied van zorg en welzijn, jeugd en gezin, en wonen, werken en inkomen. Zoals financiële problemen, langdurige werkloosheid, opvoedingsvragen en ondersteuning op het gebied van wonen, welzijn en zorg. Ook mantelzorgers en vrijwilligers kunnen er terecht voor tips en adviezen. Wijkbewoners kunnen naar het wijkteam met goede ideeën die bijdragen aan de leefbaarheid in de wijk. Of omdat zij een steentje willen bijdragen door anderen te helpen.
      • Welzijn op Recept. Welzijn op Recept is een alternatief voor mensen met psychosociale klachten. In plaats van het ‘traditionele pilletje’ voor te schrijven, verwijst de huisarts deze patiënten door naar een welzijnscoach. Klachten als vermoeidheid, pijn in de nek, maar ook stress, angst en somberheid hebben lang niet altijd een medische oorzaak. Vaak spelen onderliggende sociaal maatschappelijke problemen een rol, zoals overlijden van een partner, verlies van werk, eenzaamheid etc. Via Welzijn op Recept worden patiënten verwezen naar de welzijnscoach.
    • Armoede: mensen die moeten rondkomen van een minimuminkomen kunnen in hun eigen gemeente ondersteuning krijgen, zoals een collectieve zorgverzekering bij een laag inkomen, een chronische ziekte of beperking. Nadere informatie over het nationaal beleid vindt u hier.
    • Laaggeletterdheid: 18% van de Nederlandse bevolking van 16 jaar en ouder heeft moeite met lezen, schrijven en/of rekenen, gebruik computer. Zij zijn laaggeletterd en zijn over het algemeen slechter af wat betreft hun gezondheid:  het vinden, begrijpen en beoordelen en toepassen van informatie bij het nemen van beslissingen over gezondheid en zorg gaat moeilijker. Door te screenen op laaggeletterdheid kun je eventueel laaggeletterdheid bespreken en motiveren voor deelname aan het programma Voel je goed! Dit is een door het RIVM erkende leefstijlinterventie van de Stichting Lezen en Schrijven speciaal voor personen die laaggeletterd zijn – voor hen die willen werken aan een gezonder gewicht. Voel je goed! wordt lokaal georganiseerd en gefinancierd in steeds meer gemeenten in NederlandStichting Lezen en Schrijven ondersteunt met advies, materiaal en training.

     

     

    Psychisch

    Mogelijke oorzaak: Te nemen actie:
    Psychisch

    Overweeg psychische ondersteuning via huisarts, praktijkondersteuner GGZ of doorverwijzing naar een psycholoog.

    Acties en informatie met betrekking tot psychische ondersteuning:

    Vind een psycholoog

     

     

    Medicamenteus

    Mogelijke oorzaak: Te nemen actie:
    Medicamenteus

    Huidige medicatie met een potentieel gewichtverhogende bijwerking vervangen, verminderen of stoppen indien mogelijk (door huisarts en/of medisch specialist).

    • 50% van de personen met obesitas die in het Centrum Gezond Gewicht van het Erasmus MC in Rotterdam onderzocht zijn, blijkt 1 of meer medicijnen met een potentieel gewichtverhogende werking te gebruiken.
    • Bij een deel van de onderzochte personen bleek het gewicht in een korte tijd toegenomen te zijn nadat gestart was met deze medicatie (hetgeen kan wijzen op causaliteit).
    • Gewichtsafname door leefstijlinterventie lijkt in sommige gevallen belemmerd te kunnen worden door gebruik van medicijnen met een potentieel gewichtverhogende bijwerking.

    Acties en informatie met betrekking tot medicatie:

    Overzicht potentieel gewichtverhogende medicatie

    Overzicht vervangende medicatie

    Farmacotherapie voor obesitas

     

    Hormonaal

    Mogelijke oorzaak: Te nemen actie:
    Hormonaal

    De huisarts kan op indicatie enkele endocriene aandoeningen screenen, zoals primaire  hypothyreoïdie, en deze behandelen.

    Overweeg een doorverwijzing naar een internist-endocrinoloog indien er tekenen zijn van endocriene ziekte die diagnostiek en behandeling in de tweede lijn behoeft.

     

    Hypothalaam

    Mogelijke oorzaak: Te nemen actie:
    Hypothalaam

    De huisarts kan een doorverwijzing overwegen naar een internist-endocrinoloog indien er tekenen zijn van mogelijke hypothalame dysfunctie.

     

    (Mono)genetisch of syndromaal

    Mogelijke oorzaak: Te nemen actie:
    (Mono)genetisch of syndromaal

    Doorverwijzing naar een centrum dat gespecialiseerd is in diagnostiek van onderliggende oorzaken van obesitas.

    Een monogenetische oorzaak is minder zeldzaam dan gedacht: zo’n 4% tot 9% van de mensen die zich presenteerden bij een obesitascentrum bleek een monogenetische oorzaak te hebben voor het bestaan van obesitas, zie hier de literatuur.

    Acties en informatie met betrekking tot een (mono)genetisch of syndromale oorzaak:

    Overzicht specialistische obesitascentra

     

    De relatie tussen Covid-19, het immuunsysteem en overgewicht en obesitas

    Een goed werkend immuunsysteem is noodzakelijk voor het lichaam om weerstand te kunnen bieden aan virussen en bacteriën. Bij mensen met obesitas en met name teveel buikvet (zgn. appelvorm) is bekend dat het immuunsysteem chronisch hyperactief is door chronische laaggradige ontsteking. Bij infecties door virussen, zoals het SARS-CoV-2 virus, is de kans bij mensen met obesitas groter dat het immuunsysteem de benodigde extra activiteit niet aankan. Daarom is het belangrijk het immuunsysteem zo veel mogelijk te versterken. De belangrijkste leefstijlfactoren voeding, beweging, stress en slaap kunnen dit positief beïnvloeden. Het effect van leefstijlaanpassing op het immuunsysteem is al binnen een paar weken meetbaar verbeterd. Een gezonde leefstijl is overigens ook gunstig voor het immuunsysteem voor mensen zonder obesitas. Zie ook de informatie op www.leefstijlencorona.nl.

    Meer over dit onderwerp lezen? Bekijk de onderstaande (Engelstalige) literatuur:

    The impact of obesity and lifestyle on the immune system and susceptibility to infections such as COVID-19

    Obesity-associated T-cell and macrophage activation improve partly after a lifestyle intervention

    Overige literatuur met betrekking tot obesitas:

    Op de hoogte blijven van ontwikkelingen rondom overgewicht en obesitas en de projecten van het Partnerschap Overgewicht Nederland? Aanmelden voor de nieuwsbrief kan rechts onderin op deze pagina. 

    PON

    Het PON is een koepelorganisatie van medische en paramedische beroepsverenigingen, patiëntenorganisaties, wetenschappelijke en publieke gezondheidsorganisaties en zorgverzekeraars. Het PON werkt in gezamenlijkheid aan een optimale aanpak van overgewicht en obesitas voor volwassenen.

    PON Nieuwsbrief

    Share This